Çocuk Eğitiminde Ödül

Pedagog Meliha Timur
Ödül ve övgü, çocuklarına yeni bir davranış kazandırmak, istediklerini onlara yaptırmak veya çocuklarında onaylanan bir davranışın süreklilik kazanması için ebeveynlerin başvurdukları yöntemlerden biridir. Bu bağlamda en etkili yöntem pozitif ödüllendirmedir.
Çocuk Eğitiminde Ödül
Yapıcı Olan ve Zarar Veren Ödüller
 
Ödül ve övgü, çocuklarına yeni bir davranış kazandırmak, istediklerini onlara yaptırmak veya çocuklarında onaylanan bir davranışın süreklilik kazanması için ebeveynlerin başvurdukları yöntemlerden biridir. Bu bağlamda en etkili yöntem pozitif ödüllendirmedir. Bu yönteme göre anne-baba çocuğun olumlu davranışlarını ödüllendirir. Böylece olumsuz davranışlarının bertaraf edilmesi ve olumlu davranışların süreklilik kazanması amaçlanır. 
 
Olumsuz davranışları ile dikkat çekmeyi öğrenmiş, pek çok çocuk bulunmaktadır maalesef. Bunun sebebi de anne-babanın çocuğun olumlu davranışlarına değil de, olumsuz davranışlarına aşırı tepki vermesidir. Bu durumda anne-babanın kızgınlığı çocukta ödül etkisi yapar. Nitekim çocuk istediği ilgiyi bu şekilde gördüğünü düşünür ve sık sık olumsuz davranışları kullanıp dikkat çekmeye yönelerek, olumsuz davranışları pekiştirir.
 
Ödüller genelde iki çeşittir: Maddi ve manevi ödül. Takdir etmek, kucaklamak, öpmek gibi davranışlar manevi; dondurma, çikolata, oyuncak gibi şeyler almak maddi ödülü kapsar. 
 
Bir davranışı kazandırmak için öncelikle çocuğa o davranış hakkında bilgi verilmeli, nasıl yapacağı gösterilmeli ve bu davranışın ona ve çevresine kazandıracağı olumlu yönleri iyice anlatılmalıdır. Örneğin; okul çalışmalarının ve ödevlerinin belirli bir program dâhilinde yapılması isteniyorsa, öncelikle böyle bir programın çocuğun hayatını kolaylaştıracağı anlatılmalı ve programı birlikte yaparak nasıl uyacağı konusunda önerilerde bulunulmalıdır. Bu programa uymakla gerçekten de hayatının kolaylaştığını gören çocuk, doğal anlamda ödülünü almış olsa da çocuğun başarısını ve olumlu davranışını ara ara övmek, takdir etmek, memnuniyet ifade etmek, başarısının devamını dilemek ve onu istediği bir ödülle motive etmek, bu davranışına devam etme olasılığını güçlendirecektir. 
 
Olumsuz bir davranışın azalması arzu edildiğinde de ödül sistemine başvurulabilir. Örneğin odasını dağınık bırakan bir çocuğu ele alalım: Odasını dağınık bıraktığı zaman çocuğun bu davranışı göz ardı edilir ancak odasını topladığı zaman “Odanı topladığın için çok mutlu oldum” gibi ifadelerle çocuk bu davranışa teşvik edilir. Çocuğun birkaç kez üst üste odasını düzenli bıraktığını gören ebeveyn, “Bugünlerde odanı topladığını görüyorum, hadi oyun parkına gidelim.” diyerek çocuğunu ödüllendirebilir. 
 
Ödül yöntemini kullanırken ebeveynlerin dikkat etmesi gereken çok önemli bir husus var ki; o da çocuğun ödüle bağımlı hale gelmesi durumudur. Sürekli ödüllenen çocuk, ödüle bağımlı hale gelebilir ve ödül olmaksızın ona olumlu davranışı kazandırmak artık mümkün olmayabilir. Çocuk ödül alamadığında kendini kötü hisseder. Ödül onun için adeta hayatın vazgeçilmezi olur. Bir nevi çocukta ödüle karşı bağımlılık, ödülsüzlüğe karşı ise tahammülsüzlük gelişir. 
 
Ödüle alışan bir çocuk, bu ödülleri devam ettirebilmek için zamanla kural dışı yollara bile başvurabilir. Yalan söyleyebilir, yapmadıklarını yapmış gibi anlatabilir, sınavda kopya çekebilir vs. Gelecekte ise bu çocuk sürekli onaylanma ihtiyacı hissiyle karşı karşıya kalabilir. Ayrıca ödül, çocuğu olumlu davranışa değil, ödülün kendine yöneltir. Çocuk herhangi bir davranışı, yapılması iyi ve doğru olduğu için değil ödül için yapar. Örneğin kitap okuduğunda, kendisine ödül verileceği söylenen çocuğun ilgisi ödülde olur, kitap okumak ise ödüle ulaşmak için bir araç olur. 
 
Aynı zamanda ödül, sorunların gerçek nedenlerini örtücü bir faktör de olabilir. Şöyle ki; kardeşine şiddet uygulayan bir çocuğa,“Eğer şiddet uygulamazsan sana ödül vereceğiz” dendiğinde çocuk, kardeşini dövmez ama çocuğun kardeşini neden dövdüğü sorusuna da cevap bulunmaz. 
 
Sık övgü alan çocuk için de benzer durum söz konusudur. Nitekim sık övgü alan çocuklar, anne-babalarını mutlu edebilecek şeyler yapmayı, mutsuz edebilecek şeylerden kaçınmayı öğrenirler. Bu görünürde olumlu ve istenen bir davranış gibi gözükse de bu tür çocuklar esasında yeniliğe kapalı, kendi kendini yönetemeyen, fikir üretme becerisi gelişmemiş kişiler olmaya adaydırlar. Değişmekten çok uyumu öğrenirler ve kendilerine övgü getirecek kalıplara uyarlar.
 
Övgü ve ödülün diğer zararı ise çocukların gelişmesi için gerekli olan risk alma olasılığını düşürmesidir. Bir araştırmada dört yüzden fazla beşinci sınıf öğrencilerine akademik bir test yapmışlardır. Sınavdan aynı sonucu alan öğrencilerin yarısı, çabasından dolayı övülmüş ve onlara “Çok çalışmış olmalısın”, diğer yarısı ise zekâsından dolayı övülmüş ve onlara “Çok zeki olmalısın” denmiştir. Sonrasında bu iki gruba kolay ya da zor yeni bir testten hangisine girmek isteyecekleri sorulmuştur. “Çok zekisin” denilen çocukların çoğu kolay testi seçmiş, “Çok çalışmış olmalısın” denilen çocukların % 90’ı ise zor testi seçmiştir. Yani “Zekisin” diye övülen çocuklar, övgüyü kaybetmemek adına yeni riskler almaktan kaçınmışlardır.
 
Peki, yapıcı ödül nasıl olmalı? 
 
Ödül davranıştan önce söylenilmemeli, davranıştan sonra verilmelidir. Nitekim önceden beyan edilmiş ödüller yapıcı olmayabilir. Ödül çocuğu kesinlikle şımartmamalı. Olumlu davranışların yapıldığı anlar yakalanıp sonrasında çocuk ödüllendirildiğinde, bu ödül motive edici olur.
 
Ödül, doğru bir davranışın her uygulanışından sonra verilmemelidir. Örneğin; çocuğun kardeşi ile iyi geçindiği tüm anlar değil, bazı anlar rastgele ödüllendirilmelidir.
 
Övgü genelde çocuğun kişiliğine değil başarısına yönlendirilmelidir. “Harikasın, çok iyisin” demek yerine “Bu resim harika olmuş”, “Odanı çok iyi toplamışsın” demek arasında fark vardır. Nitekim ilk cümleler çocuğun kişiliğine vurgu yaparken ikinci cümleler yaptığı işe ve çabasına vurgu yapmaktadır. Bu bağlamda çocuğun kişiliğini övmek yerine çabasını övmek, daha doğru bir davranış olur.
 
Çocuk eğitiminde ödül ve övgü, tartışmasız etkili bir çözümdür. Fakat bu yöntem yanlış kullanıldığı taktirde zarar verici olabilir. Çocuklarına olumlu davranışlar kazandırmayı amaçlayan anne-babalar, ödül/övgü yöntemine başvurmak istediklerinde, ödüllerinin çocukları için ve istenilen hedefe ulaşmak için yapıcı olmasına dikkat etmelidirler. 
 
Pedagog Meliha Timur | Meliha Timur | Ocak 2017 | 62. Sayı
 
25-01-2017 0 Yorum

Yıldız imi (*) ile işaretlenmiş alanlar gereklidir.